Bij wijze van filosofische verantwoording

Bij wijze van filosofische verantwoording

Dit handboek is gebaseerd op een -filosofisch- wereldbeeld.
Wel zo netjes dat eerst uit te leggen.
Dat kan in drie zinnen:

    • Wij leven in toenemende mate in, tussen, onder uitdijende kluiten regels: instituties.
    • Professionals hebben de neiging zich adiafoor te verhouden tot instituties: ze bevragen die ethisch noch kritisch.
    • Ik zou graag een autonome opstelling zien: een zelfstandig kritisch en ethisch oordeel over al wat beslist, gekozen of beregeld is.

Dat kan ook in drie paragrafen, zie hieronder.

Adiaforie, ethiek en autonomie

Adiaforie[1] noem ik het verschijnsel dat mensen zich niet moreel verantwoordelijk voelen voor gedrag dat ooit is geïnstitutionaliseerd.
Gedrag[2] kan geïnstitutionaliseerd[3] worden in een model[4], een voorwerp, een gewoonte, een proces, een regel of een wet, maar ook in een organisatie, een beroep, een abstractum, een medemens zelfs. Dat worden dan evenzoveel adiaforiserende instituties.[5]
Gedrag wordt geïnstitutionaliseerd door expliciete regels, maar vooral door -perceptie van- impliciete, sociale regels.
Institutionalisering leidt altijd een tot reductie van diverse, individuele evoluerende gedragingen en opvattingen tot een monolithisch, generiek, onveranderbaar gedrag.[6]

Adiafoor gedrag is heteronoom gedrag. Het wordt gestuurd door gepercipieerde regels van instituties, niet door eigen afwegingen. Heteronoom gedrag beredeneert[7] zich niet, het voegt zich naar de institutie. Ik vind dat minder ethisch.

Ethisch vind ik gedrag dat altijd kritisch de omringende én de eigen regels beredeneert, en na toetsing aan andere redeneringen tot een autonome[8] afweging voor gedrag komt.

Regels, processen & algoritmen:
de natte droom van iedere bureaucraat

Algoritmen zijn de digitale loot aan de stam der adiaforiserende instituties. En een triest voorlopig hoogtepunt[9] in de heteronomisering van onze samenleving.
Ze hebben vooral in beleid en bestuur een krachtige adiaforiserende werking, omdat er een gelaagde institutionalisering optreedt, die per laag het zicht op de menselijke relatie en op het politieke doel verder vertroebelt.[10]
Menselijke relaties worden in dat proces gereduceerd tot een sociaal contract, tot beleid tot regelgeving, tot uitvoeringsprocessen, tot procesregels, tot algoritmen.

De Belastingdienst, bijvoorbeeld[11], heeft processen voor terugvordering van te veel verstrekte voorschotten op toeslagen in algoritmen gevat en gedigitaliseerd.[12]
Dat leidt tot een veelvoudige reductie: een mens is met een set beslisregels in een beleid gereduceerd tot “toeslaggerechtigde”, die is gereduceerd tot een aantal variabelen in parameters van de procesregels, die zijn gereduceerd tot getallen, die zijn gereduceerd tot een reken-formule.[13]
De toeslag verlenende ambtenaar is in het proces gereduceerd tot een algoritme dat elders verzonnen en veralgoritmiseerde procesregels digitaal uitvoert.
De algoritmen bepalen uiteindelijk, maar kunnen onbedoelde, schrijnende of Kafkaëske situaties niet waarnemen.[14]

Het adiafore effect is, dat ambtenaren en politici mogen zeggen: sorry, volgens de uitvoeringssystematiek moet u terugbetalen, daar kunnen wij niet anders op beslissen. [15]
Terwijl zij als mens én als professional, geconfronteerd met een concreet uitvoeringsgeval, wellicht anders zouden beslissen.

Ethisch zou het zijn, als elk geautomatiseerd proces voor alle actoren en betrokkenen een eenvoudige “stopknop” zou hebben.[16] “Indrukken” daarvan zou ervoor moeten zorgen dat het proces vanaf dat moment verder “handmatig” en in dialoog uitgevoerd wordt, liefst inclusief reflectie op de procesregels, en inclusief terugkoppeling van verbetervoorstellen voor alle institutionele lagen.[17]

Trap af, trap op,
van menselijke relatie tot algoritme

Bestuurlijke processen worden in zes stappen gereduceerd tot algoritmen.
Bij ieder van die stappen past een adiafore reactie.

Menselijke relaties worden gereduceerd:
1 tot een “sociaal contract”[18]
2 tot beleid
3 tot regelgeving
4 tot uitvoeringsprocessen
5   tot protocollen, procedures, procesregels
6 tot algoritmen

Adiafore reacties:
6 Ik programmeer slechts procesregels tot algoritmen.
5 Ik probeer slechts protocollen, procedures en processen in procesregels te vatten.
4 Ik probeer slechts de regelgeving in uitvoeringsprocessen te vertalen.
3 Ik probeer slechts het beleid in implementeerbare regelgeving te vertalen.
2 Ik probeer slechts beleid te maken uit de politieke wensen.
1 De politiek bepaalt uiteindelijk wat menselijke relaties zijn?

Noten:

[1] Adiaphoron (/ædɪˈæfərɒn/, /ædiˈæfərɒn/[1][2] plural: adiaphora from the Greek ἀδιάφορα, the negation of διάφορα – Latin differentia – meaning “not differentiable”).
Ik gebruik de term zoals de Stoïcijnen die gebruikten:
“The Stoics distinguish all the objects of human pursuit into three classes: good, bad, and adiaphora (indifferent). Virtue, wisdom, justice, temperance, and the like, are denominated good; their opposites were bad. Besides these there are many other objects of pursuit such as wealth, fame, etc. of themselves neither good nor bad. These are thought therefore in ethics to occupy neutral territory, and are denominated “adiaphora”. This distinction amounts practically to an exclusion of the adiaphora from the field of morals.[7]” Zie hier

[2] Gedrag is de verzamelterm voor alle waarneembare handelingen in de werkelijkheid. Denken kan ook gedrag zijn, maar is pas waarneembaar als het gecommuniceerd wordt.

[3] De term institutionalisering wordt veel gebruikt in sociale theorieën om te verwijzen naar het proces iets te plaatsen (bijvoorbeeld een concept, een sociale rol, een bepaalde waarde of een gedragswijze) binnen een organisatie, sociaal systeem, of de samenleving als geheel. Zie hier

[4] Alle modellen reduceren onze relatie met “de wereld”. Woorden, schema’s tabellen, concepten, afbeeldingen zijn evenzovele modellen.
Door hun reductie heteronomizeren modellen onze relaties. Dat schept ruimte om ze naar believen te kleuren.

[5]Elk instituut is de resultante van een aantal reducties. Waar ethiek weg gereduceerd wordt, ontstaat ruimte voor adiaforie.

[6] De heftigste reductie is die van de “wereld” of “werkelijkheid” naar taal of naar getal.
De vraagstukken rond deze reductie worden al eeuwen bestudeerd in taalfilosofie, semiotiek en wiskunde. Bijzonder vind ik, dat in de discussie rond implementatie van data en AI weinig argumenten te vinden zijn uit de paradigma’s van die wetenschapsgebieden.

[7] Communiceren van denken noem ik redeneren. Pas als je gedachten in redeneringen communiceert, kun je ze aan die van anderen toetsen, kun je tot een autonome afweging komen.

[8] De term is afgeleid van het Grieks αυτονομία: autonomía ‘onafhankelijkheid’ (< αυτόνομος autonomos ‘geregeerd door eigen wetten’ < autoς autos ‘zelf’ + νόμος nomos ‘wet’). Het concept komt voor in politiek, technisch, filosofisch, geneeskundig, moreel en psychologisch verband, en verwijst naar de capaciteit van een rationeel individu of bestuur om eigen verantwoorde beslissingen te nemen. Zie hier

[9] Vorige hoogtepunten waren (zijn) religie, communisme en fascisme, massamedia en sociale media. (Combinatie levert bonuspunten op.) Volgend hoogtepunt wordt een soort singulaire quantum-intelligentie, wedden?

[10] Data en algoritmen zijn modellen van de derde categorie. Die heteronomizeren niet alleen onze relaties, die vervreemden ons van wat wij koesteren als “relaties”.

[11] UWV en DUO en het medisch-industrieel zorgcomplex kunnen er ook wat van.

[12] Ook het invorderen is gedigitaliseerd, waardoor de overheid nu een grote veroorzaker van schuldproblematiek is.

[13]Kwantificeren is een beruchte reductie. Meten is weten -wat je kunt meten. Dat kan een hardnekkige bias opleveren.

[14] Alleen rücksichtslos terugclaimen van onze autonomie kan ons ervan redden, als datazombies in een algoritme-tehuis te eindigen.

[15] Credo quia absurdum

[16] Zaagbanken, drukpersen en andere gevaarlijke machines hebben al zo’n knop. Waarom digitale machines nog niet?

[17] Laten we daar een gele knop aan toevoegen: proces stapt terug in de tijd tot aan de betwiste beslissing. En dan ook maar een blauwe: functionaris overruled de betwiste processtap op individuele ethische gronden.

[18] Het sociaal contract is de filosofie dat de legitimiteit van het gezag van de staat over het individu voortkomt uit een contract dat tussen beiden is afgesloten. Veelal is dit impliciet en wordt dit hypothetische contract in het verleden geplaatst.